Tranh Canh nông.
Không
ai biết chính xác nguồn gốc nghề làm tranh Đông Hồ (xã Song Hồ, Thuận
Thành) có từ bao giờ, chỉ biết rằng nghề đã được các thế hệ người dân
làng Đông Hồ lưu truyền từ đời này sang đời khác qua nhiều thập kỷ. Giá
trị độc đáo, đặc sắc và của tranh dân gian Đông Hồ được thể hiện từ
những chất liệu, màu sắc dân gian quen thuộc, gần gũi với thiên nhiên,
gắn bó mật thiết với cuộc sống sinh hoạt và lao động sản xuất của người
dân Việt. Đặc biệt, dòng tranh này cũng luôn bám sát các giai đoạn lịch
sử dân tộc: Từ Bà Trưng Bà Triệu oai phong xung trận cho đến tranh phụ
nữ Việt Nam ba đảm đang, vừa sản xuất vừa chiến đấu hay là những tranh
đả kích những biến tướng, nhiễu nhương trong thời kỳ Âu hóa…
Với
đa dạng mẫu mã, thể loại, chủ đề như: Chúc tụng, sinh hoạt đời thường,
trò chơi dân gian, tăng gia sản xuất, chăn nuôi, cày bừa, lễ hội...
tranh dân gian Đông Hồ càng xem càng thấy ý nghĩa văn hóa vô tận, chứa
đựng những ẩn ý sâu sắc. Nó nhắc nhở, răn dạy đầy đủ, chi tiết về mọi sự
đúng sai, phải trái ở đời.
Nghệ
nhân Nguyễn Hữu Sam, 83 tuổi ở làng tranh dân gian Đông Hồ tâm sự: Một
bức tranh Đông Hồ không phải chỉ mang một ý nghĩa mà có rất nhiều
nghĩa tùy theo trình độ hiểu biết và góc nhìn nhận của người xem. Có
thể cùng một bức tranh nhưng người nông dân xem hiểu một cách, trí thức
hiểu một cách khác. Ở mỗi độ tuổi với kinh nghiệm sống khác nhau sẽ có
phương pháp tiếp cận để cảm nhận vẻ đẹp của bức tranh theo cách riêng
của mình.
Con cháu gia đình nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam (xã Đông Hồ, Thuận Thành) vẫn say mê giữ nghề làm tranh.
Đơn
cử, cùng một bức tranh Lợn ráy nhưng có người nói là khoáy âm dương
thể hiện sự phồn vinh, thịnh vượng và hiểu theo nghĩa triết học. Nhưng
người nông dân chúng tôi xưa thì lại nghĩ đó là những hướng dẫn về cách
chọn giống và chăm sóc lợn. Tức là, khi mua lợn giống phải chọn những
con lợn “đầu lá khoai, tai lá sọ” rồi miệng rộng mõm dài, răng trắng.
Còn khoáy ở giữa là thể hiện cho mong ước nuôi lợn mau lớn “chín tháng
bằng bò, mười tháng bằng trâu”. Đó là những đúc kết kinh nghiệm qua bao
đời của người chăn nuôi.
Hay
như tranh Gà đàn với người học rộng, hiểu biết sâu thì hiểu theo nghĩa
của sự sinh sôi nảy nở, phồn thịnh. Nhưng chúng tôi thì thấy nó biểu
trưng cho tình mẫu tử “một mẹ nuôi được 10 con nhưng 10 con không nuôi
được một mẹ”. Hoặc có người nhìn vào 10 chú gà con, thấy không con nào
giống con nào, mỗi con được vẽ theo một tính cách khác nhau nhưng vẫn
luôn quấn quýt, đoàn kết bên nhau thì lại hiểu đó là tình cảm anh em gia
đình, gắn bó huyết thống như câu nói “Khôn ngoan đá đáp người ngoài,
gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau”.
Với
tranh Đám cưới chuột cũng mang nhiều ngụ ý. Ở giai đoạn lịch sử nào
thì nó lại được hiểu theo nghĩa gắn với thời cuộc đó: Trong xã hội
phong kiến thì đó là biểu hiện của sự đấu tranh giai cấp, mèo là cường
hào địa chủ còn họ hàng nhà chuột là thân phận của những người nông dân
thấp cổ bé họng; trong thời đại mới, có người nghĩ cho rằng những
người yếu thế muốn được vui vẻ, yên ổn thì phải biết cống nạp, nịnh nọt
kẻ mạnh.
Trong
khi đó, với một số nhà nghiên cứu về văn hóa Việt Nam nhìn thấy tính
cộng sinh và cho rằng đó là biểu hiện của sự dĩ hòa vi quý-một tính cách
của người Việt, luôn mong muốn vạn vật có một cuộc sống chung, hòa
bình, hạnh phúc. Cũng có người hiểu nghĩa bức tranh là thể hiện tính mưu
trí (mưu là mèo, trí là chuột) và nghĩ rằng, dù trong hoàn cảnh khó
khăn, phải đối diện với thử thách thì người Việt vẫn luôn biết cách xử
trí khôn ngoan, khoan hòa và hợp lý nhất…
Bố
cục trong mỗi bức tranh cũng khá chặt chẽ, từng chi tiết nhỏ cũng mang
ý nghĩa chứ không bao giờ thừa. Như ở Công việc nhà nông - một bức
tranh tổng hợp đủ mọi công đoạn của người nông dân: Từ gieo mạ, cấy
lúa, thu hoạch, phơi thóc, xay giã gạo, nấu thành cơm cho đến cảnh sống
sung túc, thanh bình với bà cháu quây quần, sân nhà, gà lợn, chim chóc
bay lượn…
Những
nghệ nhân Đông Hồ với lối nghĩ và cách thể hiện giản dị của mình đã
thể hiện được rất nhiều nội dung, chi tiết khác nhau trên cùng một mặt
phẳng. Tất cả các chi tiết đều có mối quan hệ gắn bó khăng khít, chặt
chẽ, bổ trợ lẫn nhau và không một chi tiết nào thừa. Vậy nên, vô tình
bức tranh đã mang màu sắc đồng hiện, mở ra cả một không gian rộng lớn từ
trời cao, đồng rộng cho đến góc sân, mảnh vườn; còn hiện rõ thời gian
kéo dài suốt một vụ lúa trong khoảng 4-5 tháng liền. Rõ ràng, bức tranh
không đơn thuần miêu tả lại công việc của nhà nông mà còn mang ý nghĩa
răn dạy nghề trồng lúa và quan trọng hơn là dạy cho người ta biết yêu
quý, trân trọng giá trị của hạt gạo “Ai ơi, bưng bát cơm đầy/Dẻo thơm
một hạt đắng cay muôn phần”.
Dẫn
chứng một vài bức tranh dân gian Đông Hồ để thấy ẩn trong mỗi bức tranh
là biết bao tầng nghĩa sâu xa về tư tưởng, văn hóa, kinh nghiệm, triết
lý sống của người Việt xưa và nay. Đó cũng là yếu tố quan trọng nhất để
hiểu tại sao tranh dân gian Đông Hồ - Di sản văn hóa phi vật thể Quốc
gia không chỉ có sức sống bền lâu qua hàng trăm thế hệ người dân đất
Việt mà còn có sức hút đặc biệt đối với du khách quốc tế.
0 nhận xét:
Đăng nhận xét